Na początku października 2025 r. ponad 2 000 przedstawicieli rządów, społeczeństwa obywatelskiego oraz instytucji międzynarodowych z całego świata spotkało się na szczycie Open Government Partnership (OGP) w Vitorii-Gasteiz w Kraju Basków. Podczas szczytu debatowano na temat najlepszych praktyk i postępów w dziedzinie przejrzystości, rozliczalności, udziału obywateli w rządzeniu oraz uczciwości życia publicznego.

To już dziewiąta edycja globalnego szczytu OGP – po raz pierwszy zorganizowana poza stolicą kraju gospodarza. Władze Hiszpanii celowo wybrały Vitorię-Gasteiz (stolicę Kraju Basków) na miejsce obrad, podkreślając w ten sposób, jak ważne jest włączenie samorządów lokalnych w idee otwartego rządu. Wydarzenie stanowiło jednocześnie zwieńczenie rocznej współprezydencji Hiszpanii w OGP, pełnionej wspólnie z przedstawicielką społeczeństwa obywatelskiego, Cielo Magno z Filipin.

OGP zostało zainicjowane w 2011 roku i obecnie liczy 74 kraje członkowskie. Od tamtej pory do Partnerstwa przystąpiło też ponad 150 władz lokalnych, które wraz z tysiącami organizacji społecznych współtworzą plany działania na rzecz przejrzystości i partycypacji.

Stare i nowe problemy

Szczyt OGP rozpoczął się od refleksji nad stanem demokracji i zaufania obywateli do instytucji publicznych. W przemówieniach otwierających przedstawiciele rządów, organizacji międzynarodowych i społeczeństwa obywatelskiego wielokrotnie podkreślali, że fundamentem nowoczesnego państwa demokratycznego musi być otwartość – rozumiana zarówno jako przejrzystość działań władz, jak i gotowość do dialogu oraz współdecydowania z obywatelami.

Zwracano uwagę, że w ostatnich latach obserwujemy na świecie osłabienie zaufania społecznego, wzrost populizmu, polaryzacji i dezinformacji. W takim kontekście idea otwartego rządu nie jest już tylko dobrowolnym gestem przejrzystości, lecz odpowiedzią na kryzys demokracji. OGP zostało przedstawione jako przestrzeń współpracy, w której rządy i społeczeństwa obywatelskie wspólnie wypracowują konkretne reformy przywracające zaufanie do instytucji publicznych.

Pojawiały się słowa o „odbudowie relacji między państwem a obywatelami” i o konieczności tworzenia mechanizmów, które pozwalają obywatelom nie tylko kontrolować władzę, ale też realnie wpływać na decyzje. Wskazywano, że demokracja nie kończy się na wyborach – musi funkcjonować codziennie, w praktyce działania urzędów, ministerstw i samorządów. Szczególnie podkreślano znaczenie wolnych mediów, społeczeństwa obywatelskiego i dostępu do informacji publicznej jako filarów tego procesu. Ich ograniczanie uznano za sygnał ostrzegawczy przed autorytarnymi tendencjami.

W konkluzjach otwierającej części dnia zaakcentowano, że tylko wspólne działania – rządów, organizacji społecznych, środowisk naukowych i technologicznych – mogą powstrzymać erozję demokracji i przywrócić wiarę obywateli w sens uczestnictwa w życiu publicznym.

AI a procesy decyzyjne

Kluczowym wątkiem przewijającym się przez cały szczyt była refleksja nad rolą technologii – zwłaszcza sztucznej inteligencji i zarządzania danymi – w kształtowaniu nowoczesnego państwa. Uczestnicy paneli dyskusyjnych i sesji plenarnych podkreślali, że technologia może zarówno wspierać otwartość i efektywność administracji, jak i stwarzać nowe ryzyka dla praw obywatelskich.

Zwracano uwagę na napięcia między jawnością, ochroną prywatności a stosowaniem AI w sektorze publicznym. Z jednej strony obywatele mają prawo wiedzieć, w jaki sposób państwo podejmuje decyzje – zwłaszcza gdy korzysta z algorytmów i zautomatyzowanych procesów. Z drugiej strony – przedstawiciele władz publicznych podkreślali konieczność ochrony danych osobowych i bezpieczeństwa narodowego.

Dyskutowano również o praktycznych problemach: jak zapewnić algorytmiczną przejrzystość, czyli możliwość kontroli decyzji podejmowanych przez systemy AI? Jak zapobiec sytuacjom, w których algorytmy – projektowane z nieświadomymi uprzedzeniami – utrwalają dyskryminację? Jak chronić obywateli przed zautomatyzowanymi decyzjami, które mogą wpływać na dostęp do usług publicznych, świadczeń czy sprawiedliwości?

Postulowano, aby rządy w ramach OGP podejmowały zobowiązania dotyczące audytów algorytmicznych, publikacji rejestrów systemów AI oraz konsultacji publicznych dotyczących technologii wdrażanych w administracji. Zwrócono również uwagę, że otwartość nie może ograniczać się do publikowania dokumentów czy danych – musi obejmować przejrzystość cyfrową, czyli zrozumiałe dla obywateli wyjaśnienie, jak działają systemy technologiczne, które coraz częściej współdecydują o ich życiu.

OGP – to już prawie 15 lat

W trakcie spotkania w Vitorii-Gasteiz podczas jednej z sesji podsumowano, co udało się osiągnąć przez te lata współpracy. Przede wszystkim 80% krajów OGP wzmocniło u siebie prawo do informacji publicznej. Wiele rządów przyjęło pierwsze w historii ustawy o jawności (np. Brazylia i Hiszpania uchwaliły takie ustawy dopiero po przystąpieniu do OGP). Część rządów nad nimi pracuje lub w ramach Partnerstwa dokonuje oceny funkcjonujących przepisów.

Coraz częściej patrzy się nie tylko na to, co zapisano w ustawach, ale, jak dane rozwiązania sprawdzają się w praktyce – czy ułatwiają obywatelom dostęp do informacji, czy nie są obchodzone. Partnerstwo na rzecz Otwartych Rządów wpłynęło nie tylko na konkretne polityki, ale i na kulturę funkcjonowania instytucji państwowych.

W ponad 80 % krajów członkowskich powstały formalne fora wielostronne skupiające przedstawicieli administracji i organizacji społecznych, które wspólnie monitorują wdrażanie planów działania i reform. Aż 90 % rządów zaangażowanych w OGP obejmuje swoimi działaniami więcej niż jeden szczebel lub sektor władzy – inicjatywy otwartego rządu nie są już domeną wyłącznie rządów centralnych, lecz coraz częściej uczestniczą w nich samorządy lokalne, parlamenty czy nawet sądy.

Podczas szczytu nie brakowało też refleksji krytycznej. Przedstawiciele Niezależnego Mechanizmu Raportującego (IRM), który służy ocenie zobowiązań i postępów poszczególnych krajów, zwracali uwagę na różnice w ambicjach i skuteczności reform. Nie wszystkie inicjatywy kończą się sukcesem – obok spektakularnych osiągnięć zdarzały się i zobowiązania chybione.

Pojawiły się postulaty, by lepiej mierzyć długofalowy wpływ reform otwartości na życie obywateli oraz porównywać doświadczenia z innymi globalnymi inicjatywami na rzecz demokracji czy przeciwdziałania korupcji. Zwrócono uwagę, że przeciętni obywatele często niewiele wiedzą o istnieniu OGP – wyzwaniem pozostaje więc komunikacja i zwiększanie świadomości społecznej na temat korzyści płynących z otwartych rządów.

Czasem efekty uczestnictwa w Partnerstwie są trudno mierzalne lub zależą od politycznej woli. W skrajnych przypadkach, jak Tanzania czy nawet Indie, relacje między rządem a organizacjami społecznymi uległy pogorszeniu, co utrudniło realizację reform.

Polska dalej poza OGP

Polska pozostaje jednym z nielicznych krajów w Europie, które dotąd nie dołączyły do OGP. Dyskusje na temat przystąpienia Polski trwają – z różnym natężeniem – od 2012 roku, jednak do tej pory żaden rząd nie sfinalizował tego kroku.

Jeszcze wiosną 2024 r. były minister sprawiedliwości Adam Bodnar publicznie apelował, że Polska powinna dołączyć do OGP (więcej na ten temat w Raporcie o stanie jawności). Oczekiwania społeczne również sprzyjają takiemu ruchowi – z badań opinii publicznej wynika, że Polacy zdecydowanie popierają zwiększenie przejrzystości życia publicznego.

W listopadzie 2024 r. w badaniach przeprowadzonych przez Instytut Finansów Publicznych aż 97 % ankietowanych opowiedziało się za pełną jawnością finansów samorządów, w tym upublicznieniem wszystkich umów i faktur zawieranych przez władze lokalne.

Udział w Open Government Partnership mógłby wzmocnić i usystematyzować wysiłki projawnościowe. OGP to nie tylko zbiór zasad, ale przede wszystkim platforma współpracy – kraje członkowskie zobowiązują się do tworzenia co dwa lata konkretnych planów działania, konsultowanych z obywatelami, a postępy ocenia niezależny mechanizm ekspercki.

Do Partnerstwa należą już nasi sąsiedzi (m.in. Czechy, Słowacja, Litwa, Ukraina), dzięki czemu wypracowano tam praktyczne rozwiązania z zakresu cyfrowych usług publicznych, dostępu do informacji czy angażowania mieszkańców w decyzje lokalne.

Przystąpienie do międzynarodowej koalicji na rzecz jawności i współodpowiedzialności mogłoby stać się dla Polski impulsem do przywrócenia zaufania obywateli do państwa. Jak pokazuje przykład innych państw, partnerstwo w OGP przekłada się na konkretne reformy – od walki z korupcją, przez lepszy dostęp do informacji, po większy udział społeczeństwa w rządzeniu. Polska ma szansę stać się częścią tej pozytywnej zmiany i wnieść własny wkład w globalny ruch otwartych rządów.

Szczyt zakończył się przyjęciem przez kraje członkowskie Deklaracji z Vitorii-Gasteiz. Poniżej prezentujemy jej najważniejsze punkty.

Deklaracja z Vitorii-Gasteiz

Potwierdzamy nasze zobowiązanie do:

1. Ochrony demokracji, przestrzeni obywatelskiej oraz poszanowania praw człowieka i podstawowych wolności, w tym wolności słowa, pokojowego gromadzania się, stowarzyszania się i dostępu do informacji. Będziemy działać na rzecz ograniczania barier prawnych, finansowych i cyfrowych, które utrudniają działalność społeczeństwa obywatelskiego, niezależnych mediów i udział obywateli w życiu publicznym oraz w kontroli działań władz – również w sytuacjach konfliktów i kryzysów humanitarnych.
2. Promowania zasad otwartego rządu we wszystkich gałęziach i szczeblach władzy, tak aby przejrzystość, rozliczalność i partycypacja obywatelska stały się trwałym elementem instytucji publicznych. Obejmuje to wzmocnienie integralności finansów publicznych poprzez większą jawność budżetów, zamówień publicznych i struktury własności firm (beneficial ownership), co sprzyja zaufaniu, odpowiedzialności fiskalnej i świadomej kontroli społecznej.
3. Wzmacniania współpracy międzynarodowej i wymiany doświadczeń poprzez powiązanie działań na rzecz otwartego rządu z szerszymi agendami globalnymi: ochroną demokracji, przeciwdziałaniem zmianom klimatu, realizacją celów zrównoważonego rozwoju, zapewnieniem integralności informacji oraz odpowiedzialnym zarządzaniem sztuczną inteligencją, danymi i nowymi technologiami – w celu budowy dobrobytu i odporności społecznej.
4. Mobilizowania wspólnego przywództwa i woli politycznej na poziomie krajowym i lokalnym, aby pokazać, że otwarty rząd może przynosić bardziej skuteczne, sprawiedliwe i budzące zaufanie rezultaty.
5. Wykorzystywania Partnerstwa na rzecz Otwartych Rządów (OGP) do wspierania inkluzywnego dialogu, budowania mostów między różnymi środowiskami, ułatwiania wymiany dobrych praktyk ponad granicami i sektorami oraz przyspieszania reform, które odpowiadają na potrzeby obywateli i krajowe priorytety.

Wzywamy wszystkie rządy, organizacje społeczeństwa obywatelskiego, instytucje międzynarodowe, sektor prywatny i obywateli na całym świecie, aby przyłączyli się do tej deklaracji i wykazali się przywództwem w stosowaniu zasad otwartego rządu – także w ramach OGP. Razem możemy umocnić i chronić demokrację, aby sprostać wyzwaniom naszych czasów i potrzebom przyszłych pokoleń.